Apres moi le deluge

Een artikel over het spel `Dambusters'

door Frank van den Bergh

Eén van de kenmerkende aspecten van de Tweede Wereldoorlog is het verloop van de luchtoorlog. Vanaf de eerste dag werd er veel in de lucht gevochten. Een van de gebeurtenissen gedurende deze luchtoorlog die nog altijd tot de verbeelding spreekt is de zogenaamde `Dambusters raid' in de nacht van 16 mei 1943. In die nacht vielen de Britten met speciaal omgebouwde Lancaster bommenwerpers met bijzondere bommen drie stuwdammen in Duitsland in de Möhne, Eder en Sorpe aan. De bedoeling was om door het vernielen van de dammen de elektriciteitsvoorziening en watervoorziening van oorlogsindustrie in het Ruhrgebied te verstoren.

De bommen die gebruikt werden waren een ontwerp van de ingenieur Barnes Wallis, die al eerder naam gemaakt had met de geodetische rompconstructie van de Vickers Wellington bommenwerper. Het bijzondere eraan was, dat de cylindrische bommen op lage hoogte afgeworpen moesten worden boven het stuwmeer, dan over de torpedonetten die in het meer lagen om de dam te beschermen heen moesten stuiteren, tegen de dam moesten botsen en dan naar de bodem van de dam moesten zakken om daar te exploderen. Deze techniek vergde zeer veel van de bommenwerper bemanningen en het squadron dat samengesteld werd om deze aanval uit te voeren (no 617) was dan ook een absolute elite-eenheid.

De aanval (codenaam `Operation Chastise') werd geleid door Guy Gibson, een bijzonder ervaren vlieger, die ook een leidende rol had gespeeld bij de voorbereidingen van de aanval en de training van de piloten. De aanval op 16 mei 1946 kwam voor de Duitsers als een verrassing. De Lancasters vlogen zeer laag het door de Duitsers bezette gebied binnen via twee verschillende routes. Dit had zo zijn risico's en zeker twee Lancasters stortten neer nadat zij met hoogspanningskabels in aanraking waren gekomen. Eén van de vliegtuigen stortte neer bij Haldern. De volgende ochtend beklom de burgemeester van het stadje triomfantelijk de een cilindrisch voorwerp waarvan hij dacht dat het een brandstoftank was. Het was echter een van de niet geëxplodeerde speciale bommen. Toen men hem later vertelde dat hij op drie ton hoogexplosieve munitie gestaan heeft, schijnt hij flink onwel geworden te zijn...

Hoewel niet alle dammen onverdedigd waren en de Britse verliezen hoog waren (acht Lancasters gingen verloren) was de aanval toch een succes. Twee van de drie dammen (de Möhne en de Eder) werden doorbroken en een ware stortvloed spoelde door de steden en dorpen die in het stroomgebied van de rivieren lagen. Hoewel de aanval in Engeland als een succes gevierd werd (er is na de oorlog ook een speelfilm over gemaakt), waren de eigenlijke effecten niet zo groot. Zeker de bevoorrading met water kwam nauwelijks in de problemen. Wel verdronken er veel Duitsers en Russische dwangarbeiders en -arbeidsters.

Gibson kreeg voor deze aanval een Victoria Cross, de hoogste Britse dapperheids onderscheiding. Helaas heeft hij de oorlog niet overleefd. In 1944 werd hij neergeschoten bij Steenbergen in Noord-Brabant, waar hij nog altijd begraven ligt. Zijn Squadron (no 617) bestaat nog altijd en is onder andere ingezet bij de Tweede Golfoorlog van 1990-1991. Tegenwoordig vliegen zij Tornado's. De titel van dit artikel, een citaat dat aan Madame de Pompadour, maîtresse van Lodewijk de Vijftiende toegeschreven wordt, is nog altijd hun wapenspreuk en als embleem voeren zij een doorgebroken dam.

Op een recente Ducosim conventie trof ik voor weinig geld een Brits spel over deze aanval en kocht ik het omdat een spel over deze operatie in mijn verzameling ontbrak en ik benieuwd was naar de manier hoe men deze actie gesimuleerd zou hebben.

Het spel

Dit spel werd ontworpen door Ben Cann en Darell Redford en is geschikt voor twee tot vijf spelers. Van die vijf neemt er één de verantwoordelijkheid voor de verdedigers van de Luftwaffe op zich en nemen de anderen voor de duur van het spel dienst bij de RAF. Deze verdeling van spelers is er een die ik nog niet vaak bij spelen tegen ben gekomen.

Onderdelen

Het spel komt in een grote langwerpige doos met een afbeelding er op van een Lancaster die een dam vernielt. Het bestaat uit een op dik karton gedrukte kaart (in vier delen), een RAF station display, de op dik karton gedrukte counters, een set kaarten waarmee in het spel speciale gebeurtenissen gesimuleerd worden, een boekje met spelregels en een boekje met het historische verhaal.

Noch kaart, noch kaarten, noch counters zijn qua schoonheid opvallend te noemen, maar aan duidelijkheid laten zij weinig te wensen over, en daar gaat het hier om.

Hoe speelt het

Het spelverloop valt in drie hoofdonderdelen uiteen. In het begin gaan de spelers alle RAF bases af om zoveel mogelijk volledige bemanningen bij elkaar te harken en zo 617 squadron te formeren. De Duitse speler heeft gedurende deze fase de rol van scheidsrechter. Iedere beurt kan een RAF speler van basis naar naburige basis gaan en op een basis twee bemanningsleden opvragen. Er zijn in totaal 175 counters voor bemanningsleden; zeven verschillende bemanningsleden vormen een complete vliegtuigbemanning en hoewel er dus 25 complete bemanningen gevormd kunnen worden zijn er maar 21 Lancasters beschikbaar. Doel van deze eerste fase is om als speler de beschikking te krijgen over zo veel mogelijk bemande Lancasters. Hoe beter een speler het in deze fase van het spel doet, des te meer kans hij heeft op succes in de eigenlijke raid.

De tweede fase van het spel gaat over het trainen voor de aanval en de voorbereidingen van de Duitse speler. Het trainingsprogram van de Britse vliegers wordt gesimuleerd met drie dobbelsteenworpen, waarvan de speler er twee moet halen. Hoe hoger de speler gooit, hoe meer kans op succes, en bij de hoge dobbelsteenworpen krijgt de speler ook een variabel aantal (1 tot 3) `RAF operations cards', die hij gedurende de aanval kan uitspelen om kaarten van de Duitse speler te blokkeren of hem anderszins te helpen. Spelers mogen overigens nooit onderling RAF kaarten ruilen. Daarna stelt de Duitse speler zijn verdediging op, verdeeld over een buitenste en een binnenste verdedigingszone, waarbij er een lichte flak op elke dam geplaatst mag worden (doen!) en luchtafweergeschut alleen in laaggelegen gebieden geplaatst mogen worden (en de dammen liggen natuurlijk in het hooggelegen gebied).

De derde fase van het spel behandelt de eigenlijke raid. Elke speler verdeelt om te beginnen zijn Lancasters over drie aanvalsgolven. Dan worden zij op de vliegbasis Scampton geplaatst. Vervolgens kiezen de RAF spelers hun doelen. Elke speler neemt telkens een `RAF Objective card' totdat alle kaarten ingenomen zijn. Wanneer een RAF speler het doel van zijn eerste kaart vernietigd heeft dan mag hij proberen de andere doelen te vernietigen. De spelers moeten overigens hun doelkaarten geheim houden voor elkaar (en al helemaal voor de Luftwaffe speler!). Om het voor de Duitse speler moeilijker te maken zijn er in totaal zes doelen die de RAF spelers aan kunnen vallen, dus niet alleen de bekende Eder, Möhne en Sorpe dammen, die historisch aangevallen werden.

Deze derde fase heeft in totaal 27 beurten van twintig minuten, die beginnen om 09.20 uur pm op 16 mei. Op beurt 1 stijgen de Lancasters van de eerste golf op, om 10.40 uur pm de tweede golf en om middernacht de Lancasters in de derde golf. Hoe het ook zij, alle vliegtuigen moeten om 06.20 uur 's ochtends op 17 mei weer terug zijn in Scampton. Dat betekent natuurlijk dat de vliegtuigen in de eerste golf meer tijd hebben voor hun aanval dan de vliegtuigen in de derde golf.

Iedere beurt begint met het mogelijke trekken van een `Random event' kaart en `German Defence' kaarten. Dat gebeurt echter alleen op bepaalde beurten. Er wordt telkens slechts een `random event' kaart getrokken en tweemaal zoveel `German Defence' kaarten als er in die beurt aan Lancasters zijn opgestegen.

Dan bewegen de RAF spelers hun vliegtuigen. Wanneer een vliegtuig nog over alle vier zijn motoren beschikt mag het zes hokjes vliegen, wanneer het drie motoren heeft vier hokjes, bij twee motoren drie hokjes. Wanneer een Lanc nog maar een motor heeft is het einde oefening (hoewel de bemanning dan wel mag proberen er uit te springen). Gedurende die beweging mag de Duitse speler `German Defence' kaarten uitspelen tegen het vliegtuig dat beweegt. Indien nodig wordt ook het luchtafweervuur nu uitgevoerd. Tegen dit alles mag de RAF speler(s) `RAF Operations' kaarten uitspelen indien hij dat wil.

Wanneer alle RAF spelers bewogen hebben nemen de RAF spelers `RAF Operations' kaarten. Hoe meer vliegtuigen een speler in de lucht heeft, hoe meer kaarten hij mag trekken. Maar hier moet een ding wel even duidelijk gemaakt worden. In de eerste plaats heeft de RAF speler een variabel aantal `RAF Operations Cards' per vliegtuig als resultaat van de tweede fase van het spel, met daarnaast een aantal kaarten in een pool die de speler gedurende het spel trekt. Waarom deze tweedeling gemaakt is blijft mij onduidelijk want het heeft geen invloed op het verloop van het spel. Het tweede waar op gewezen moet worden is dat de `RAF Operations Cards' in principe maar één keer gebruikt mogen worden. De `German Defence Cards' worden na gebruik onderop de stapel gelegd. Dat kan de nodige consequenties hebben voor de opties van de RAF speler.

Dan is de Duitse speler aan de beurt en mag hij zijn nachtjagers bewegen (en de nachtjagers die door afleidingsaanvallen weggelokt zijn). Wanneer hij een Lancaster ziet mag hij die aanvallen.

Tenslotte mag de Duitse speler een variabel aantal `German Defence' kaarten trekken en daarmee komt een einde aan de Duitse beurt.

Wanneer een RAF speler een dam aan wil vallen dan moet hij met zijn Lancaster zijn beweging beëindigen op het hokje met het kleine rode pijltje naast de dam (zelfs als hij maar een hokje gevlogen heeft!). Er mogen maximaal drie Lancasters in een hokje gestapeld worden, maar als gestapelde Lancasters in een hokje aangevallen worden door luchtafweer of nachtjagers worden zij als een geheel aangevallen. Deze luchtafweer schiet op elke Lanc die door zijn hokje of de zes naburige hokjes vliegt, waarbij een zware batterij een 50% kans heeft om iets te raken en een lichte batterij een kans van 33% heeft. Een zware batterij kan ook een Lanc in een keer neerhalen (zes gooien!). Als de Lanc zich in een van de zes naburige hokjes van de batterij bevindt is er een -1 op de worp.

Als resultaat van beschietingen kunnen er motoren uitvallen en bemanningsleden gedood worden, waarbij overigens het sneuvelen van de Flight Engineer en de Wireless Operator in het spel zonder gevolgen blijft. Om een dam aan te vallen moet de RAF speler een `Upkeep released' kaart uitspelen en een dobbelsteen gooien. In principe is er 50% kans op enig succes, maar wanneer de bommenrichter gedood is geldt er een -1 op de worp. De dam kan beschadigd of doorbroken worden (tweemaal beschadigd is doorbroken).

De Duitse nachtjagers vliegen overigens sneller dan de Lancs (maar liefst acht hokjes). Maar die mogen pas opstijgen wanneer er ook een Lanc waargenomen is. Dat gebeurt wanneer hij gezien (en beschoten) wordt door luchtdoelartillerie en wanneer een Lanc over steden vliegt. Het is dus van belang om de nachtjagers voor het spel een beetje goed te plaatsen. Bovendien is er een `Lancaster sighted' `random events' kaart. Wanneer een Lancaster waargenomen wordt legt de Duitse speler in dat hokje een `Lancaster sighted' counter neer. De Duitse speler mag dan in de Duitse bewegingsfase een nachtjager activeren, die dan via de kortst mogelijke route naar de `Lancaster sighted' marker vliegen. Wanneer de `Lancaster sighted' marker bereikt wordt wordt deze verwijderd en kan de nachtjager de waargenomen Lancaster achtervolgen. Indien de `Lancaster sighted' marker niet bereikt wordt (wanneer de afstand dus te groot is) wordt de marker verwijderd en moet de nachtjager terugvliegen naar zijn basis. Pas wanneer de nachtjager teruggevlogen is naar zijn basis mag hij opnieuw de achtervolging van een andere Lancaster inzetten.

Wanneer een nachtjager een Lancaster onderschept mag hij hem achtervolgen zo lang hij wil, maar een aanval mag de Duitse speler pas uitvoeren wanneer hij een extra `Lancaster sighted' kaart uitspeelt en daarna mogelijke `German Defence' kaarten die effect hebben op de Lancaster, zoals: Lancaster shot down, Lancaster engine destroyed, Compass destroyed, Rear gunner killed, etc. Met RAF kaarten als `Rear gunner hit on target' en `Front gunner hit on target' kan een nachtjager neergeschoten worden. Gevechten worden op deze manier simultaan uitgevoerd. Wanneer het luchtgevecht voorbij is moet de nachtjager via de kortst mogelijke route naar een basis terugkeren.

Uiteindelijk wordt aan het einde van het spel bepaald wie de winnaar is. Eerst tellen de Britse spelers hun totale victory points op om te bepalen wie de beste Britse speler is en dan wordt het totaal van de Britse punten opgeteld om te bepalen of de Britten of de Duitse speler gewonnen heeft.

Conclusie

`Dambusters' is een interessant spel. Het is een kruising tussen een familiespel en een wargame, met genoeg elementen van dit laatste om ook de echte `grognard' tevreden te stellen. Een nadeel is de grootte van de doos, waardoor het wat lastig is om te transporteren. Verder moet mij van het hart dat de regels af en toe niet al te duidelijk zijn. Zo staat er in de regels dat nachtjagers pas mogen opstijgen wanneer een Lancaster door een luchtafweer batterij gezien is. Maar de regels leggen niet uit hoe een luchtafweer batterij een Lancaster ziet! Ik interpreteer het zo dat wanneer een batterij op een Lancaster kan schieten (dus binnen een straal van een hokje van de batterij) hij hem ook kan zien, maar misschien dat er iets totaal anders bedoeld wordt...

Een andere onduidelijkheid betreft het schieten van en op luchtdoelbatterijen. Hoewel de spelregels het niet duidelijk maken speel ik het zo dat wanneer een Britse speler gedurende zijn beweging een `Battery avoided' kaart uitspeelt wanneer hij in de zone van een luchtafweerbatterij terechtkomt en de batterij er dus niet op kan schieten de Lancaster zelf ook niet op de batterij terug kan schieten (hij is immers de batterij aan het ontwijken).

Een interessante tactiek is het creëren van een `corridor' op een zwak punt van de Duitse verdediging door er een aantal luchtafweerbatterijen te vernielen. Dat heeft dan tot gevolg dat de Britse speler er zonder problemen in en uit kan vliegen, en bovendien vrijwel gevrijwaard is van onderscheppingen door nachtjagers (uitgezonderd de effecten van kanskaarten), daar zij niet waargenomen worden. Daar staat tegenover dat het spel niet bijzonder moeilijk is en een redelijk beeld van de luchtaanval en de voorbereidingen ervan geeft. Het is een interessante curiositeit.

Literatuur etc

© 2004 Frank van den Bergh